# Finch dla początkujących
**Ten przewodnik jest dla ciebie, jeśli jeszcze nigdy nie pisałeś programu.**
Nie potrzebujesz żadnego doświadczenia ani matematyki ponad to, czego uczy się w podstawówce.
Czytaj powoli, po jednym rozdziale, i przepisuj każdy przykład samodzielnie. Tak zostaje w głowie najlepiej.
> 🇬🇧 English version: [for-beginners.md](../en/for-beginners.md)
---
## Spis treści
1. [Co to jest program?](#1-co-to-jest-program)
2. [Przygotowanie Fincha](#2-przygotowanie-fincha)
3. [Twój pierwszy program](#3-twój-pierwszy-program)
4. [Wypisywanie na ekran](#4-wypisywanie-na-ekran)
5. [Pudełka z nazwami: zmienne](#5-pudełka-z-nazwami-zmienne)
6. [Rodzaje wartości](#6-rodzaje-wartości)
7. [Liczenie](#7-liczenie)
8. [Podejmowanie decyzji: if](#8-podejmowanie-decyzji-if)
9. [Powtarzanie: pętle](#9-powtarzanie-pętle)
10. [Własne polecenia: funkcje](#10-własne-polecenia-funkcje)
11. [Listy: wiele wartości w jednym pudełku](#11-listy-wiele-wartości-w-jednym-pudełku)
12. [Zabawa tekstem](#12-zabawa-tekstem)
13. [Pytanie użytkownika](#13-pytanie-użytkownika)
14. [Własne rodzaje wartości: struktury](#14-własne-rodzaje-wartości-struktury)
15. [Zapisywanie do pliku](#15-zapisywanie-do-pliku)
16. [Kiedy coś pójdzie nie tak](#16-kiedy-coś-pójdzie-nie-tak)
17. [Małe projekty do zrobienia](#17-małe-projekty-do-zrobienia)
18. [Ściąga](#18-ściąga)
19. [Słowniczek](#19-słowniczek)
---
## 1. Co to jest program?
Komputer jest bardzo szybki, ale nie myśli. Robi dokładnie to, co mu się każe,
krok po kroku.
**Program** to spisana lista takich kroków. Trochę jak przepis kuchenny:
> 1. Weź dwa jajka.
> 2. Wbij je do miski.
> 3. Wymieszaj.
**Język programowania** to sposób zapisania takiego przepisu, który komputer rozumie.
**Finch** (po polsku: zięba) jest jednym z takich języków. Zrobiono go tak, żeby był
mały i prosty, więc nauczysz się go szybko.
Komputer czyta program od góry do dołu, linijka po linijce.
---
## 2. Przygotowanie Fincha
Finch działa na komputerach z **Linuksem**. Jeśli nauczyciel, rodzic albo znajomy już go
dla ciebie zainstalował, przejdź od razu do następnego rozdziału.
W przeciwnym razie otwórz program **Terminal** (okienko, w którym wpisuje się polecenia)
i wpisz te linijki po kolei, naciskając **Enter** po każdej:
```sh
git clone https://github.com/Nexoniarz/Finch.git
cd Finch
nix-shell
cmake -S . -B build -G Ninja
ninja -C build
```
Jeśli ostatnia linijka skończy się bez słowa `error`, Finch jest gotowy.
(Jeśli komputer nie zna polecenia `nix-shell`, poproś kogoś o skorzystanie z
[przewodnika dla techników](dla-technikow.md#2-instalacja), gdzie opisano inny sposób.)
Żeby sprawdzić, czy działa, wpisz:
```sh
./build/finch version
```
Powinieneś zobaczyć coś w stylu `finch 2.0.0`.
---
## 3. Twój pierwszy program
1. Otwórz dowolny edytor tekstu (na przykład *Edytor tekstu*, *Kate*, *gedit* albo *VS Code*).
2. Wpisz dokładnie to:
```c
fn main() {
print("Cześć!")
}
```
3. Zapisz plik w folderze `Finch` pod nazwą **`czesc.fch`**. Końcówka `.fch` mówi, że to program w Finchu.
4. W Terminalu wpisz:
```sh
./build/finch run czesc.fch
```
Zobaczysz:
```
Cześć!
```
🎉 **Właśnie napisałeś i uruchomiłeś program.**
### Co właściwie napisaliśmy?
```text
fn main() { ← „tu zaczyna się główna część mojego programu”
print("Cześć!") ← „pokaż na ekranie tekst Cześć!”
} ← „tu główna część się kończy”
```
- `fn main()` to miejsce, od którego **zaczyna się** każdy program w Finchu. Każdy program ma dokładnie jedno `main`.
- Nawiasy klamrowe `{` i `}` obejmują wszystko, co należy do `main`, jak dwie okładki książki.
- `print(...)` pokazuje coś na ekranie.
- Tekst zawsze piszemy w cudzysłowie: `"Cześć!"`.
Spacje przed `print` nie są obowiązkowe, ale dzięki nim od razu widać, co jest w środku
klamer. Zawsze je dodawaj, to dobry nawyk.
---
## 4. Wypisywanie na ekran
`print` umie pokazać tekst i liczby. Między kolejne rzeczy wstaw przecinek, a Finch sam doda spację:
```c
fn main() {
print("Mam", 10, "lat")
print("2 + 2 =", 2 + 2)
print()
print("Linijka wyżej jest pusta")
}
```
Pokaże:
```
Mam 10 lat
2 + 2 = 4
Linijka wyżej jest pusta
```
Każdy `print` zaczyna nową linijkę. `print()` bez niczego w środku robi pustą linijkę.
### Notatki dla siebie: komentarze
Wszystko po `//` komputer pomija. Możesz tam zostawiać sobie notatki:
```c
// Ten program się wita
fn main() {
print("Cześć") // to pokazuje Cześć
}
```
---
## 5. Pudełka z nazwami: zmienne
Wyobraź sobie pudełko z naklejoną etykietą. Możesz coś do niego włożyć, a potem sprawdzić,
co jest w środku, czytając etykietę. W programowaniu takie pudełko nazywa się **zmienną**.
```c
fn main() {
wiek := 10
print(wiek)
}
```
`wiek := 10` znaczy: *„zrób nowe pudełko, nazwij je `wiek` i włóż do niego 10”*.
Później możesz zmienić zawartość pudełka, używając samego `=`:
```c
fn main() {
punkty := 0
print("Punkty:", punkty)
punkty = 5
print("Punkty:", punkty)
punkty = punkty + 1
print("Punkty:", punkty)
}
```
```
Punkty: 0
Punkty: 5
Punkty: 6
```
`punkty = punkty + 1` czytamy tak: *„weź to, co jest w `punkty`, dodaj 1 i włóż wynik z powrotem do `punkty`”*.
To samo można zapisać krócej: `punkty += 1`.
**Zapamiętaj:**
- `:=` robi **nowe** pudełko. Używasz tego tylko raz dla danej nazwy.
- `=` wkłada nową wartość do pudełka, **które już istnieje**.
### Nazywanie pudełek
Nazwy mogą zawierać angielskie litery `a`–`z` i `A`–`Z`, cyfry i znak `_`, ale nie mogą zaczynać się od cyfry:
`wiek`, `suma_punktow`, `gracz2` są w porządku. `2gracz` już nie.
⚠️ **Bez polskich liter w nazwach!** `ą`, `ę`, `ł`, `ż` i inne mogą być tylko w tekście w cudzysłowie.
Pisz `zolw`, a nie `żółw`. Natomiast `print("Żółw")` działa bez problemu.
Wybieraj nazwy, które mówią, co jest w środku: `cena` jest lepsza niż `c`.
---
## 6. Rodzaje wartości
Finch pilnuje, *jakiego rodzaju* rzecz jest w każdym pudełku. Ten rodzaj nazywa się **typem**.
Najczęściej będziesz używać tych:
| Typ | Co przechowuje | Przykłady |
|---------|---------------------------|--------------------------|
| `int` | liczby całkowite | `0`, `42`, `-7` |
| `float` | liczby z przecinkiem | `3.14`, `0.5`, `-2.0` |
| `str` | tekst | `"Cześć"`, `"Ola"` |
| `bool` | tak albo nie | `true` (prawda), `false` (fałsz) |
| `char` | jeden znak | `'A'`, `'z'`, `'?'` |
⚠️ W liczbach zamiast przecinka piszemy **kropkę**: `3.14`, a nie `3,14`. Tak jest w prawie wszystkich językach programowania.
Kiedy używasz `:=`, Finch sam rozpoznaje typ:
```c
imie := "Ola" // str
wiek := 10 // int
wzrost := 1.42 // float
lubi_koty := true // bool
```
Typ możesz też napisać sam, przed nazwą:
```c
int wiek = 10
str imie = "Ola"
```
Oba sposoby robią to samo. Wybierz ten, który ci bardziej pasuje.
**Pudełko nie zmienia typu.** Jeśli w `wiek` są liczby całkowite, nie włożysz tam potem tekstu.
Finch zatrzyma się i powie o tym, co pomaga wcześnie wyłapywać pomyłki.
---
## 7. Liczenie
| Znak | Co robi | Przykład | Wynik |
|------|-----------------------------|----------|-------|
| `+` | dodawanie | `7 + 2` | `9` |
| `-` | odejmowanie | `7 - 2` | `5` |
| `*` | mnożenie | `7 * 2` | `14` |
| `/` | dzielenie | `7 / 2` | `3` |
| `%` | reszta z dzielenia | `7 % 2` | `1` |
**Uwaga na dzielenie liczb całkowitych:** `7 / 2` daje `3`, a nie `3.5`. Obie liczby są
całkowite, więc wynik też jest całkowity (część po kropce jest odrzucana).
Jeśli chcesz dostać `3.5`, użyj liczby z kropką: `7.0 / 2`.
Mnożenie i dzielenie wykonują się przed dodawaniem i odejmowaniem, tak jak w szkole.
Nawiasy zmieniają kolejność:
```c
print(2 + 3 * 4) // 14
print((2 + 3) * 4) // 20
```
`%` przydaje się do sprawdzania, czy liczba jest parzysta. Liczba parzysta dzielona przez 2
nie daje reszty, więc `n % 2` wynosi `0`.
**Nie wolno dzielić przez zero.** Jeśli program spróbuje, zatrzyma się i powie, w której linijce to się stało.
---
## 8. Podejmowanie decyzji: if
Program może wybierać, co zrobić. `if` (czyt. „if”, po polsku „jeżeli”) znaczy *„zrób to tylko wtedy, gdy coś jest prawdą”*.
```c
fn main() {
temperatura := 25
if temperatura > 20 {
print("Jest ciepło, załóż koszulkę")
}
}
```
Dodaj `else` („w przeciwnym razie”):
```c
if temperatura > 20 {
print("Jest ciepło")
} else {
print("Weź kurtkę")
}
```
A `else if` dodaje kolejne możliwości. Finch sprawdza je od góry i wykonuje tylko
**pierwszą** prawdziwą:
```c
if temperatura > 25 {
print("Gorąco!")
} else if temperatura > 15 {
print("Przyjemnie")
} else {
print("Zimno")
}
```
### Porównywanie
| Znak | Znaczy |
|------|------------------------------|
| `==` | jest równe |
| `!=` | nie jest równe |
| `<` | jest mniejsze niż |
| `>` | jest większe niż |
| `<=` | jest mniejsze lub równe |
| `>=` | jest większe lub równe |
⚠️ **Jedno `=` wkłada wartość do pudełka. Dwa `==` pytają „czy to jest równe?”.**
Tekst też można porównywać: `if imie == "Ola" { ... }`.
### Łączenie pytań
- `&&` znaczy **i**: oba warunki muszą być prawdziwe. `if wiek > 6 && wiek < 12 { ... }`
- `||` znaczy **lub**: wystarczy, że jeden jest prawdziwy. `if dzien == "sob" || dzien == "nd" { ... }`
- `!` znaczy **nie**: odwraca prawdę i fałsz. `if !pada { ... }`
---
## 9. Powtarzanie: pętle
Komputer nigdy się nie nudzi. **Pętla** powtarza te same kroki wiele razy.
### Liczenie z `for`
```c
fn main() {
for i in 1..6 {
print("Liczba", i)
}
}
```
```
Liczba 1
Liczba 2
Liczba 3
Liczba 4
Liczba 5
```
`for i in 1..6` znaczy: *„licz za pomocą `i` od 1 do 6, ale **bez** 6”*.
Czyli `0..10` daje dziesięć liczb: 0, 1, 2 … 9.
### Powtarzanie, dopóki coś jest prawdą: `while`
```c
fn main() {
licznik := 3
while licznik > 0 {
print(licznik)
licznik -= 1
}
print("Start!")
}
```
```
3
2
1
Start!
```
⚠️ Upewnij się, że pętla może się skończyć. Gdyby `licznik` nigdy nie malał, pętla kręciłaby się
w nieskończoność. Jeśli tak się stanie, naciśnij w Terminalu **Ctrl + C**, żeby ją zatrzymać.
### Wcześniejsze wyjście i pomijanie
- `break` od razu wychodzi z pętli.
- `continue` pomija resztę bieżącego okrążenia i przechodzi do następnego.
```c
for i in 1..100 {
if i == 5 {
break // stop, gdy dojdziemy do 5
}
print(i) // pokaże 1 2 3 4
}
```
---
## 10. Własne polecenia: funkcje
Kiedy robisz to samo w wielu miejscach, nadaj temu nazwę. Taki nazwany kawałek kodu to **funkcja**.
Jedną już znasz: `main`.
```c
fn przywitaj(str imie) {
print("Cześć,", imie)
}
fn main() {
przywitaj("Ola")
przywitaj("Tomek")
}
```
```
Cześć, Ola
Cześć, Tomek
```
`str imie` w nawiasie znaczy: *„ta funkcja potrzebuje jednego tekstu, a w środku nazywamy go `imie`”*.
To, co wpiszesz w nawias przy wywołaniu, zostanie przekazane do środka.
### Funkcje, które oddają odpowiedź
Napisz `->` i typ odpowiedzi, a odpowiedź oddaj słowem `return`:
```c
fn dodaj(int a, int b) -> int {
return a + b
}
fn main() {
wynik := dodaj(2, 3)
print(wynik) // 5
}
```
Nie ma znaczenia, gdzie w pliku umieścisz swoje funkcje, nad czy pod `main`.
---
## 11. Listy: wiele wartości w jednym pudełku
Czasem jedno pudełko nie wystarczy. Na liście zakupów jest wiele rzeczy.
**Lista** (programiści mówią też **tablica**) trzyma wiele wartości po kolei:
```c
fn main() {
owoce := ["jabłko", "banan", "wiśnia"]
print(owoce)
print("Mam", owoce.len, "owoce")
print("Pierwszy to", owoce[0])
}
```
```
["jabłko", "banan", "wiśnia"]
Mam 3 owoce
Pierwszy to jabłko
```
- Nawiasy kwadratowe `[ ]` tworzą listę. Wartości oddzielamy przecinkami.
- `.len` mówi, ile rzeczy jest na liście.
- `owoce[0]` to **pierwsza** rzecz. Liczymy od **0**, więc `owoce[1]` to druga, a `owoce[2]` trzecia.
Jeśli zapytasz o miejsce, którego nie ma, np. `owoce[10]`, program się zatrzyma i powie:
`index 10 is out of range (the length is 3)`, czyli „indeks 10 jest poza zakresem (długość to 3)”.
### Dodawanie i zabieranie
```c
fn main() {
[]int wyniki // pusta lista liczb całkowitych
wyniki.push(10) // dołóż 10 na koniec
wyniki.push(25)
wyniki.push(7)
print(wyniki) // [10, 25, 7]
ostatni := wyniki.pop() // zabierz ostatni
print(ostatni, wyniki) // 7 [10, 25]
wyniki.sort() // posortuj
print(wyniki)
}
```
### Przechodzenie po liście
`for ... in` odwiedza każdą wartość po kolei:
```c
fn main() {
suma := 0
for n in [3, 5, 2] {
suma += n
}
print("Suma:", suma) // Suma: 10
}
```
Listy umieją więcej: `contains` (czy zawiera), `find` (znajdź), `insert` (wstaw), `remove` (usuń),
`sort` (sortuj), `reverse` (odwróć), `join` (połącz). Wszystkie opisuje [przewodnik dla techników](dla-technikow.md#tablice).
---
## 12. Zabawa tekstem
Teksty sklejasz znakiem `+`:
```c
fn main() {
imie := "Ola"
powitanie := "Cześć, " + imie + "!"
print(powitanie)
}
```
Żeby dokleić liczbę do tekstu, najpierw zamień ją na tekst przez `str(...)`:
```c
wiek := 10
print("Wiek: " + str(wiek))
```
Teksty mają też przydatne narzędzia:
```c
fn main() {
slowo := "Finch"
print(slowo.len) // 5 liter
print(slowo[0]) // F (pierwsza litera)
print(slowo.upper()) // FINCH (wielkimi literami)
print(slowo.lower()) // finch (małymi literami)
print(slowo.contains("in")) // true (czy zawiera "in")
for litera in slowo {
print(litera) // F, i, n, c, h, każda w osobnej linijce
}
}
```
⚠️ `.len` liczy bajty, a polskie litery (ą, ę, ż…) zajmują po 2 bajty. `"żółw".len` to 7, a nie 4.
---
## 13. Pytanie użytkownika
`input` pokazuje pytanie i czeka, aż ktoś wpisze odpowiedź i naciśnie Enter:
```c
fn main() {
imie := input("Jak masz na imię? ")
print("Miło cię poznać,", imie)
}
```
Odpowiedź jest zawsze **tekstem**. Jeśli potrzebujesz liczby, zamień ją przez `int(...)`:
```c
fn main() {
odpowiedz := input("Ile masz lat? ")
wiek := int(odpowiedz)
print("Za rok będziesz mieć", wiek + 1)
}
```
Jeśli ktoś wpisze coś, co nie jest liczbą, program zatrzyma się z komunikatem
w stylu `can't turn "abc" into int` („nie da się zamienić "abc" na int”).
---
## 14. Własne rodzaje wartości: struktury
Wyobraź sobie kartę w bibliotece: każda karta ma tytuł, autora i rok.
**Struktura** (`struct`) pozwala zrobić własny rodzaj wartości z nazwanymi częściami:
```c
struct Ksiazka {
str tytul
str autor
int rok
}
fn main() {
k := Ksiazka(tytul: "Hobbit", autor: "Tolkien", rok: 1937)
print(k.tytul, "napisał", k.autor)
k.rok = 1938
print(k)
}
```
```
Hobbit napisał Tolkien
Ksiazka(tytul: "Hobbit", autor: "Tolkien", rok: 1938)
```
- `struct Ksiazka { ... }` opisuje, co ma każda książka. Pisz to **poza** `main`.
- `Ksiazka(tytul: ..., autor: ..., rok: ...)` tworzy jedną książkę.
- `k.tytul` odczytuje jedną część, a `k.rok = 1938` ją zmienia.
Częściom możesz nadać wartość początkową. Wtedy nie trzeba ich podawać:
```c
struct Gracz {
str imie
int zycia = 3
}
fn main() {
g := Gracz(imie: "Ola")
print(g.zycia) // 3
}
```
Możesz też trzymać wiele struktur na liście: `[]Ksiazka polka`, a potem `polka.push(k)`.
---
## 15. Zapisywanie do pliku
Program zapomina wszystko, kiedy się kończy. Żeby coś zapamiętać, zapisz to do pliku:
```c
fn main() {
write_file("notatka.txt", "Kupić mleko")
print(read_file("notatka.txt"))
}
```
- `write_file(nazwa, tekst)` zapisuje tekst w pliku (i zastępuje to, co tam było).
- `read_file(nazwa)` oddaje tekst z pliku.
- `file_exists(nazwa)` mówi, czy plik istnieje (`true` albo `false`).
Plik pojawi się w folderze, w którym uruchomiłeś program.
---
## 16. Kiedy coś pójdzie nie tak
Każdy się myli przy programowaniu, nawet eksperci, codziennie.
Finch stara się tłumaczyć, co poszło nie tak, prostymi słowami (na razie po angielsku). Przykład:
```c
fn main() {
wiek := 10
print(wiekk)
}
```
```
czesc.fch:3:11: error: there is no variable named 'wiekk'
3 | print(wiekk)
| ^
```
Jak to czytać:
- `czesc.fch` to plik,
- `3` to numer **linijki**,
- `11` to który znak w linijce (**kolumna**),
- potem wyjaśnienie, a pod nim ta linijka ze strzałką `^` wskazującą problem.
Tutaj po prostu źle napisaliśmy `wiek`. Komunikat znaczy: „nie ma zmiennej o nazwie 'wiekk'”.
### Częste błędy
| Finch mówi | Co to znaczy | Jak naprawić |
|---|---|---|
| `there is no variable named 'x'` | Nie ma zmiennej `x`: literówka albo zapomniałeś ją zrobić | Sprawdź pisownię. Utwórz ją przez `x := ...` |
| `a variable named 'x' already exists here` | Użyłeś `:=` dwa razy dla tej samej nazwy | Za drugim razem użyj `=` |
| `'x' must be int, but this is str` | Zły rodzaj wartości dla tego pudełka | Włóż wartość właściwego rodzaju |
| `put each statement on its own line` | Dwa polecenia w jednej linijce | Wciśnij Enter między nimi |
| `this '{' is never closed` | Brakuje `}` | Dopisz `}` |
| `a condition must be bool` | `if` potrzebuje pytania tak/nie | Porównaj coś: `if x > 0` |
| `unexpected character 'ż'` | Polska litera w nazwie | Zmień na zwykłą literę: `zolw` |
| `runtime error: division by zero` | Program podzielił przez 0 w trakcie działania | Sprawdź liczbę przed dzieleniem |
| `index 5 is out of range (the length is 3)` | Zapytałeś listę o miejsce, którego nie ma | Pamiętaj, że liczymy od 0; sprawdź `.len` |
| `can't turn "abc" into int` | `int(...)` dostał tekst, który nie jest liczbą | Sprawdź, co wpisał użytkownik |
| `can't use '+' on str and int` | Tekst plus liczba | Zamień liczbę na tekst przez `str(...)` |
---
## 17. Małe projekty do zrobienia
Spróbuj najpierw napisać każdy sam. Do rozwiązania zajrzyj dopiero, gdy utkniesz.
### Projekt 1: Tabliczka mnożenia
Pokaż tabliczkę mnożenia przez 7, od 7 × 1 do 7 × 10.
Rozwiązanie
```c
fn main() {
for i in 1..11 {
print("7 x", i, "=", 7 * i)
}
}
```
Rozwiązanie
```c
fn main() {
for n in 1..11 {
if n % 2 == 0 {
print(n, "jest parzysta")
} else {
print(n, "jest nieparzysta")
}
}
}
```
Rozwiązanie
```c
fn na_fahrenheita(float c) -> float {
return c * 9 / 5 + 32
}
fn main() {
for c in 0..11 {
celsjusz := float(c * 10)
print(celsjusz, "C =", na_fahrenheita(celsjusz), "F")
}
}
```
`float(...)` zamienia liczbę całkowitą na liczbę z przecinkiem.
Rozwiązanie
```c
fn main() {
for n in 1..21 {
if n % 15 == 0 {
print("FizzBuzz")
} else if n % 3 == 0 {
print("Fizz")
} else if n % 5 == 0 {
print("Buzz")
} else {
print(n)
}
}
}
```
Rozwiązanie
```c
fn najwieksza(int a, int b, int c) -> int {
if a >= b && a >= c {
return a
}
if b >= c {
return b
}
return c
}
fn main() {
print(najwieksza(4, 9, 2)) // 9
}
```
Rozwiązanie
```c
fn main() {
tajna := 42
proby := 0
while true {
strzal := int(input("Twój strzał: "))
proby += 1
if strzal < tajna {
print("Więcej!")
} else if strzal > tajna {
print("Mniej!")
} else {
print("Tak! Potrzebowałeś", proby, "prób")
return
}
}
}
```
`return` w `main` kończy program. (Wersja z losową liczbą jest w `examples/guess.fch`.)
Rozwiązanie
```c
fn main() {
[]int oceny
for i in 0..3 {
oceny.push(int(input("Ocena: ")))
}
suma := 0
for o in oceny {
suma += o
}
print("Oceny:", oceny)
print("Średnia:", float(suma) / oceny.len)
}
```